EY Raporu: Türkiye’de kayıt dışı ekonomi hangi boyutta?

Dünya çapında yaklaşık 140 ülkede faaliyet gösteren uluslararası denetim ve danışmanlık hizmetleri firması Ernst and Young’ın (EY) Mart 2025 tarihli “Shadow Economy Exposed: Estimates for the World and Policy Paths” (Gölge ekonomi açığa çıktı: Küresel değerlendirme ve politika önerileri) başlıklı raporu, dünya genelinde kayıt dışı ekonomiyi (gölge ekonomi) inceliyor.

Dünyada gölge ekonomi

Gölge ekonomi ya da kayıt dışı ekonomi, vergilendirilmeyen, kayıtlara geçirilmeyen ekonomik faaliyetleri tanımlamak için kullanılıyor. Kayıtlı işletmelerin vergi kaçırmak ya da vergiden kaçınma amacıyla gelir beyan etmemesi ya da eksik gelir beyanında bulunması, tamamen kayıt dışı faaliyetler yürüten sokak satıcıları gibi işletmeler, yasa dışı faaliyetler ve tüketim amacıyla üretim gibi alanlar ekonominin kayıt dışında kalıyor. Gölge ekonomi, devletlerin vergi gelirlerini azaltırken, adil rekabeti de engelliyor.

Türkiye'de gölge ekonomi

EY’nin raporuna göre, Türkiye'de gölge ekonominin boyutunun 2023 itibarıyla GSYH’nin yaklaşık yüzde 30’una denk geldiği tahmin ediliyor. Gölge ekonominin oranı ise yüzde 16,1 olurken, 2000 yılından 2023 yılına yüzde 10,9, 2013-2023 arasında yüzde 2,4 ve 2019-2023 arasında yüzde 2,5 gerilediği tahmin ediliyor.

Türkiye gölge ekonominin yüksek olduğu ülkeler arasında bulunurken, raporda Türkiye, “üst-orta gelir grubundaki” ülkeler arasında yer alıyor.

Türkiye’de gölge ekonomiyi tetikleyen ana faktörler arasında; yüksek vergi oranları, kamunun etkinliği, yüksek işsizlik oranı ve aile emeğine dayalı işgücü oranının yüksekliği öne çıkıyor.

Raporda, Türkiye’de gölge ekonominin aktif ve pasif bileşenlerine dikkat çekilirken, aktif bileşenler, isteyerek vergi dışı işlemler, pasif bileşenler de özellikle tüketicinin farkında olmadan kayıt dışı işlemlere taraf olması olarak görülüyor. Türkiye’de her iki bileşen de yaygın, ancak özellikle aktif kayıt dışılığın baskın olduğu belirtiliyor.

Mali kaybın boyutu

Gölge ekonominin Türkiye’deki mali etkisi EY’ye göre, GSYH’nin yüzde 3 ila 4’ü arasında bulunuyor. Kayıplar da ağırlıklı KDV (Katma Değer Vergisi), gelir vergisi ve kurumlar vergisi alanında ortaya çıkıyor.

Vergi açığı, kamu yatırımlarını (eğitim, sağlık, altyapı) sınırlarken, kayıtlı firmalar için de haksız rekabet ortamı yaratıyor.

Kayıt dışı ile mücadelede önerilen politikalar

Rapor, kayıt dışıyla ya da gölge ekonomiyle mücadelede beş temel strateji sunuyor:

Vergi sistemine güvenin artırılması,

Kayıt dışı işletmelerin kayıt altına alınması,

Teknoloji kullanımı ile denetimin artırılması,

Üçüncü taraf verilerinin kullanımı (banka kayıtları, e-ticaret vb.),

Kurumlar arası ve uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi.

Türkiye’ye özel önlemler de şu şekilde oluyor:

e-fatura ve e-arşiv sistemlerinin yaygınlaştırılması,

POS cihazı kullanımının zorunlu hale getirilmesi,

Nakit ödemelerin sınırlandırılması,

Küçük işletmelere yönelik vergi kolaylıkları ve teşvik edici hibeler.

Raporda ayrıca, Türkiye’de kadınların ve gençlerin yaygın olarak kayıt dışı çalıştığı alanlar olan ev hizmetleri, tarım gibi faaliyetleri destekleyici sosyal politikalar da öne çıkıyor.

Teknik altyapıda Türkiye öne çıkıyor

Önerilerde teknik altyapıda Türkiye iyi bir örnek olarak gösteriliyor. Kurumlar arası veri paylaşımının kolaylaşması gölge ekonomiyi ve vergi boşluklarını azaltırken, dijitalleşme dikkat çekiyor.

Girişimlerin bilişim sistemlerine entegrasyonu, farklı kurumlar arasında veri paylaşımı gibi başarılı dijitalleşme örnekleri arasında, depolama sistemleri gibi dijital araçları kullanarak kamu ve özel birimlerden (ticari bankalar dahil) gelen verilerin toplanmasını iyileştiren Türkiye yer alıyor.

Gölge ekonomiyle mücadele uzun bir süreç

Rapor, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler için gölge ekonominin azaltılmasının uzun vadeli ve çok yönlü bir strateji gerektirdiğini vurgularken, sadece cezai önlemleri değil, eğitim, dijitalleşme, vergi reformu ve kamu güveni gibi geniş çaplı dönüşüm politikalarını öneriyor.

EY raporuna göre, Türkiye gölge ekonomide azalma eğilimi gösterse de hâlâ potansiyel gelirini tam olarak kullanamıyor. Bu kaybın azaltılmasının hem kamu maliyesinin güçlenmesi hem de sürdürülebilir kalkınmanın hızlanması açısından önemli olduğu da belirtiliyor.