Merkez bankalarının dijital para yarışında kim önde?

PSM // ÖZEL HABER

Kripto paranın gelip geçici bir heves olmadığını anlayan ve paranın getirdiği gücü kaybetmek istemeyen merkez bankaları, kripto paranın alt sürümü olarak nitelendirebileceğimiz CDBC’leri birbiri ardına piyasaya sunmaya başladı.

Merkez bankası dijital para birimi (CBDC), bir ülkenin itibari para biriminin dijital şekli olarak tanımlanıyor. Merkez bankaları artık para basmak yerine, hükümetin garantisi ve kredisiyle desteklenen elektronik paralar veya hesaplara odaklanarak hem maliyetleri azaltma, hem güç kaybetmeme hem de kayıt dışı ekonomiyi kontrol altına almayı hedefliyor.

Şu anda kripto para olarak adlandırılan binlerce seçenek var. Bunlar arasında en çok bilinen ve kullanılanı ise Bitcoin. Bitcoin ve türevleri, tamamen merkezi olmayan dijital para birimleri arasında yer alıyor. Piyasada farklı teknolojik altyapılara ve özellikle sahip dijital paralar bulunuyor. Merkez bankaları da CBDC’lerle bu alanın yeni oyuncuları olmaya hazırlanıyor.

Devletler neden dijital para çıkarmak istiyor?

Bu sorunun birden fazla yanıtı var. Bazılarını şöyle sıralayabiliriz:

- Banka hesabı olmayan ve finansa erişimi yetersiz olan nüfus için paraya daha kolay ve daha güvenli erişim sağlayarak finansal katılımı teşvik etmek.

- Paraya daha ucuz ve daha kolay erişim sağlayarak yurt içi ödemelerde rekabet ve esneklik oluşturmak.

- Ödemelerin verimliliğini artırıp işlem maliyetlerini düşürmek.

- Programlanabilir para yaratmak ve para akışlarında şeffaflığı artırmak.

- Parasal ve mali politikanın sorunsuz ve kolay işlemesini sağlamak.

Hazırlık süreci çok zorlu

Merkez bankaları uzun zamandır CBDC üzerinde çalışıyor ancak. Yaygın olarak kullanımının başladığı ülke sayısı ise bir elin parmakları geçmiyor. Çok sayıda düzenleme ve test süreci gerektirdiği için hazırlık süresi uzuyor. Atlantic Council tarafından hazırlanan raporda bu zorluklar şöyle sıralanıyor:

- Vatandaşlar, CBDC’leri satın alarak bankalardan tek seferde çok fazla para çekebilir. Bu da bankaların ödeme dengesini etkileyip faiz oranlarını yükseltebilir. Bu durum özellikle istikrarsız finansal sistemlere sahip ülkeler için bir sorun oluşturabilir.

- Tüm merkez bankaları ilgilendiren sorun ise CBDC’lerin siber saldırılara karşı savunmasız oluşu.

- Son olarak da CBDC’lerin, bu teknolojiyi benimsemeden önce daha sağlam hale getirilmesi gereken gizlilik, tüketici koruması ve kara para aklamayla mücadele standartlarını içeren karmaşık bir düzenleyici çerçeveye ihtiyaç duyması.

Küresel CBDC görünümü

Atlantic Council tarafından yapılan “Central Bank Digital Curreny Tracker” adlı çalışmada, tüm dünya merkez bankalarının CBDC çalışmaları mercek altına alınıyor. Raporda öne çıkan bulgular şöyle sıralanıyor:

• Küresel GSYH’nın yüzde 98’ini temsil eden 134 ülke ve para birimi birliği, bir CBDC araştırıyor. Mayıs 2020’de bu sayı sadece 35’ti. Şu anda 66 ülke keşif, pilot veya “take off” gibi ileri keşif aşamasında bulunuyor.

• G20 ülkelerinden 19’u CBDC araştırmasının ileri aşamasında. Aralarında Brezilya, Japonya, Hindistan, Avustralya, Rusya ve Türkiye’nin de bulunduğu 13 ülke ise pilot uygulamalara başladı.

• Dijital Euro da dahil olmak üzere devam eden 44 CBDC pilotunun yeni bir zirvesi var. Avrupa ülkeleri, gerek yurt içi gerekse sınırlar ötesinde CBDC’leri giderek daha fazla test ediyor.

• Tüm BRICS (Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika) ülkeleri bir CBDC üzerinde pilot çalışma yapıyor. Geçen yıldan bu yana BRICS, dolara alternatif bir ödeme sistemi geliştirme amacıyla aktif olarak CBDC’yi teşvik ediyor.

• ABD, diğer 6 büyük merkez bankasıyla birlikte sınır ötesi CBDC projesi Project Agorá’ya katıldı. Mayıs ayında ABD Meclisi, perakende bir CBDC’nin doğrudan yayınlanmasını yasaklayan bir tasarıyı kabul etti. Ancak Senato harekete geçmedi. CBDC, devam eden ABD başkanlık kampanyasında sorun olmaya devam ediyor.

• Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden ve G7 yaptırım tepkisinden bu yana sınır ötesi CBDC projeleri iki kattan fazla arttı. Şu anda Çin, Tayland, BAE, Hong Kong ve Suudi Arabistan’daki bankaları birbirine bağlayan Project mBridge de dahil olmak üzere bunlardan 13 tane var. mBridge’e bu yıl daha fazla ülkenin katılması bekleniyor.

• Dijital yuan (e-CNY) hala dünyanın en büyük CBDC pilotu. Haziran 2024’te eğitim, sağlık ve turizm gibi sektörlerde 17 bölgede toplam işlem hacmi 7 trilyon e-CNY’ye (986 milyar dolar) ulaştı. Bu tutar, Haziran 2023’te Çin Halk Bankası tarafından kaydedilen 1.8 trilyon yuanın (253 milyar dolar) neredeyse dört katı.

ABD treni kaçırabilir mi?

ABD, dijital dolar konusunu uzun zamandır tartışan ama geç hareket eden ülkelerden biri. Joe Biden’ın başkan olmasıyla birlikte dijital dolara ilgi arttı. New York ve Boston’dakiler de dahil olmak üzere Fed, gerek toptan gerekse perakende uygulamalar için CBDC prototiplerini takip ediyor.

Hazine Bakanı Janet Yellen, NYTimes Dealbook Konferansı’nda “Bence dijital dolar daha hızlı, daha güvenli ve daha ucuz ödemelerle sonuçlanabilir” açıklamasını yapmıştı. Fed’in olumlu tavrının ardından ülkedeki birçok federal rezerv bankası araştırmalarını artırdı ve çeşitli paydaşlarla ortaklık kurmaya başladı. New York Fed, merkez bankalarıyla ilgili kritik eğilimleri ve finansal teknolojiyi belirlemek için BIS (Uluslararası Ödemeler Bankası) ile çalışıyor. Boston Fed, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nün dijital para birimi girişimiyle “Hamilton Projesi” konusunda iş birliği yapıyor. Hamilton Projesi’nin ilk aşamasının bulguları, işlemcinin işlemlerin yüzde 99’unu 5 saniyenin altında tamamlayabileceğini ve saniyede 170 bin ila 1.7 milyon işlem arasında bir çözüm bulabileceğini gösterdi.

Hükümet liderliğindeki gelişmelere ek olarak dijital doların farklı modellerini araştıran birkaç özel sektör projesi de var. Kasım 2022’de New York Fed, bir CBDC’nin toptan uygulamasını test eden Cedar Projesi’ni duyurmuştu.

Mart 2022’de Biden yönetimi, dijital varlıklarda sorumlu inovasyonun sağlanmasına ilişkin bir icra emri imzaladı. Bu Eemir, Fed’in araştırma çabalarını teşvik ediyor, ABD’nin sınır ötesi, çok taraflı testlere katılımı çağrısında bulunuyor ve ülkenin standart belirleme çabalarını teşvik ediyor.

Mayıs 2024’te ABD Meclisi, Fed’in CBDC çıkarmasını yasaklayan tasarıyı kabul etti. Ancak Senato tasarıyı gündemine almadı. Geçen yıl boyunca CBDC’ler, başkanlık kampanyasında bir sorun haline geldi ve birkaç politikacı ve başkan adayı dijital doların geliştirilmesine karşı konuştu. Buna karşın Nisan 2024’te New York Fed, Agorá Projesi’ne katıldı. BIS tarafından diğer 6 merkez bankasıyla iş birliği içinde yönetilen proje birleşik, programlanabilir bir altyapı geliştirerek sınır ötesi ödemeleri tokenize etmeyi amaçlıyor.

Sınır ötesi projeler

Cedar, New York Fed ve Singapur Para Otoritesi ile ortak bir toptan sınır ötesi CBDC projesi. Cedar Projesi çalışmaları geçen yıl, dağıtılmış defter teknolojisinin (DLT) sınır ötesi çok para birimi ödemelerinde birlikte çalışabilirliğini ve hızı (30 saniyelik atomik yerleşim) artırabileceğini ortaya koydu.

Türkiye, Dijital TL’nin ikinci test aşamasında

Türkiye, Dijital Türk Lirası ile ilgili çalışmalarını Aselsan, Havelsan ve TÜBİTAK Bilgem ortaklığıyla sürdürüyor. Sürecin geçmişine baktığımızda şöyle bir zaman çizelgesi görüyoruz:

- Eylül 2020’de TCMB, dijital para araştırma ve geliştirme ekibi için uzmanlar işe aldığını bildirdi.

- Hazine ve Maliye Bakanlığı, Mart 2021’de, dijital para birimlerinin yarattığı riskleri değerlendirmek ve çözümleri tasarlamak için ülkedeki düzenleyici kurumlarla çalışmaya başladığını açıkladı.

- Eylül 2021’de TCMB, pilot programı için savunma ve teknoloji firmaları Aselsan ve Havelsan ve TÜBİTAK Bilgem ile ortaklıklar duyurdu. Aralık 2022’de TCMB, Dijital TL kullanarak ilk ödeme işlemlerini başarıyla gerçekleştirdiğini açıkladı.

- Ocak 2024’te CBDC pilotunun ilk aşamasından elde edilen bulguların raporu yayınlandı. İlerleyen aşamalarda Dijital TL’nin kullanım durumları ve mimarisi için gereklilikleri belirlenerek teknolojik boyutlara odaklanıldı. Ek olarak dijital para biriminin ekonomik ve yasal çerçevesi araştırıldı.

Türkiye artık diğer ödeme altyapıları ve programlanabilir ödemelerle birlikte çalışabilirlik testlerini içeren pilotunun ikinci aşamasına giriyor. Ayrıca çevrimdışı ödemeleri ve donanım cüzdanlarını da keşfedecek. İkinci aşamada, sınır ötesi CBDC’lerin daha fazla araştırılması için uluslararası kurumlarla da iş birliği yapacak. Projenin yaklaşan aşamaları arasında Türk Lirası biçimleri arasındaki dönüşümler, akıllı ödemeler, çevrimdışı ödemeler ve yasal ve ekonomik boyutlar yer alıyor. TCMB, dijital liranın uygulanmasına ilişkin bir kararın 2024’ün sonuna kadar alınabileceğini işaret etti.

Çin, 7 trilyon yuanlık işlem yaptı

Çin, 2017 yılında yüksek teknoloji sektörlerini geliştirmeye yönelik daha geniş bir hamle kapsamında Dijital Para Birimi Elektronik Ödemeleri (DCEP) adlı bir proje başlatmıştı. Bu proje daha sonra e-CNY olarak adlandırıldı. Dijital yuan çalışmalarında Çin, liderliği elinde tutuyor. Çin Halk Bankası (PBoC), dijital para birimleri aracılığıyla yurt içi ve sınır ötesi ödeme ağlarının geliştirilmesinde öncülük ediyor.

Çin, e-CNY programının pilot uygulamasını 2019’da başlattı. Pilot uygulama yaklaşık 260 milyon cüzdan kullanıcısına sahip ve 17 eyalet düzeyinde yapıldı. PBoC Başkan Yardımcısı Lu Lei’ye göre Haziran 2024 itibarıyla Çin’in dijital yuanı ile toplam 7 trilyon yuan (986 milyar dolar) karşılığı işlem yapıldı. Bu tutar, Haziran 2023 sonuna kadar kaydedilen 1.8 trilyon yuanın neredeyse dört katı.

Çin ayrıca, mevcut ödeme kanallarını e-CNY ile daha iyi entegre etmek için çalışıyor. 2023’te AliPay, e-CNY'yi ekspres ödeme kategorisinde sunmaya başlamıştı. Ocak 2023’te para birimi dolaşım hesaplamalarına e-CNY dahil edildi ve dijital yuan, merkez bankasının elinde bulunan nakit ve rezervlerin yüzde 0.13’üne ulaştı. Shenzhen’in Luohu bölgesinde bir dijital RMB Uygulama Ekosistemi Gösterim Bölgesi açıldı. Dört büyük devlet bankasının Shenzhen şubeleri tarafından yönetilen CBDC Endüstri Parkı, CDBC kullanımını ve gelişimini göstermeyi, teşvik etmeyi ve ilerletmeyi amaçlıyor. Park, ticari bankaların ve CBDC uzman şirketlerinin dijital RMB bölümlerini çekmeyi amaçlıyor.

Çin, akıllı sözleşmeler aracılığıyla faiz oranlarını dijital RMB'ye yüklemek için CBDC'nin programlanabilirliğini kullanmayı potansiyel olarak araştırıyor. Çin anakarasına giden Hong Kong turistleri, FPS aracılığıyla ve ayrıca Visa veya Mastercard hesapları aracılığıyla dijital RMB cüzdanlarını satın alabildi ve doldurabildi.

Kasım 2023'te İngiliz çokuluslu banka Standard Chartered, Çin içinde dijital RMB denemelerine katılacağını duyurdu. Standard Chartered China, bunu yapan ilk yabancı bankalardan biri olarak müşterilerinin hesapları içinde e-CNY satın almalarına, değiştirmelerine ve kullanmalarına izin vermeyi planlıyor.

Aralık 2023'te Singapur ve Çin, her iki ülkeden gelen gezginlerin turizm harcamalarında dijital RMB kullanmaları için sınır ötesi dijital RMB pilot uygulaması konusunda anlaştı.

mBridge ile dijital köprü oluşturuldu

Çin Halk Bankası (PBoC) ayrıca, sınır ötesi işlemlerde kullanılacak bir dijital para birimi ağı için temelleri atmaya başladı. Şubat 2021’de PBoC, Tayland, Birleşik Arap Emirlikleri ve Hong Kong merkez bankalarına katılarak Çoklu Merkez Bankası Dijital Para Birimi (m-CBDC) Köprüsü adlı sınır ötesi toptan merkez bankası dijital para birimi (CBDC) projesini araştırdı.

Aralık 2023’te Çin basını, dijital RMB’nin Şanghay ve Hong Kong üzerinden kıymetli metaller için sınır ötesi ödemelerde kullanıldığını belirtti. 29 Ocak 2024’te BAE, Dijital Dirhem kullanarak ilk sınır ötesi ödemeyi gönderdi. 50 milyon dirhem (13.6 milyon dolar) tutarındaki ödeme, m-Bridge kullanılarak Çin’e gönderildi. Haziran 2024’te Suudi Merkez Bankası da mBridge’e katıldı ve proje minimum uygulanabilir ürün aşamasına ulaştı.

Brezilya, özel sektörü de sürece dahil etmeye hazırlanıyor

“DREX” adlı dijital Real projesinin temeli, 24 Mayıs 2021 tarihine dayanıyor. Banco Central do Brazil (BCB), 24 Mayıs 2021’de realin dijitalleştirilmesi için genel yönergeler yayımladı. Böylece BCB, sınır ötesi ödemeleri mümkün kılmak amacıyla güvenlik ve gizlilik ilkelerine uyum, birlikte çalışabilirlik ve entegrasyon gibi belirli hedefler belirledi.

Nisan 2022’de BCB Başkanı Roberto Campos Neto, dijital realin bir pilotunun 2022’nin ikinci yarısında yayına gireceğini duyurdu. Kasım 2020’de BCB, aracılara ihtiyaç duymayan 7/24 çalışabilen bir anında ödeme sistemi olan PIX’i tanıttı. Ocak 2022 itibarıyla PIX, Brezilya nüfusunun yüzde 70’inden fazlası tarafından kullanılıyordu. BCB Başkanı, Kasım 2020’de dijital reali özel kripto varlıkları ve geleneksel finansal hizmetleri entegre edecek bir uygulamanın maket versiyonunu paylaştı.

RCB, dijital reali özel olarak test etmeye devam ediyor. Temmuz 2023’te Piloto Rex programına 16 katılımcıyı dahil etti. Neto, 2024’te bir CBDC başlatmayı hedeflediklerini açıkladı. Ancak Mayıs 2024’te bu lansmanın 2025’e kadar erteleneceğini duyurdu. BCB, gecikmenin nedeni olarak gizlilik kaygılarını gösterdi. Bu gecikmeye rağmen BCB, Eylül 2024'te pilot programının ikinci aşamasına gireceğini duyurdu. Bu bir sonraki aşama Santander, Visa, Mastercard ve Google dahil olmak üzere özel sektörden katılımcıları da içerecek.

Dijital Euro için bitmeyen testler!

Avrupa Merkez Bankası (ECB), halen CBDC’sinin 2 yıllık hazırlık aşamasını yürütüyor. Bu aşama, bir kural kitabını tamamlamaya, platform ve altyapı geliştirme için sağlayıcıları seçmeye ve kapsamlı test ve deneyler yürütmeye odaklanarak Dijital Euro için temelleri atacak. Haziran 2024 itibarıyla, ECB hazırlık aşamasına ilişkin ilk ilerleme raporunu yayımladı ve Dijital Euro için önerilen kural kitabının taslağını tamamladı.

ECB, 2020 ve 2021’de Dijital Euro’nun uygulanabilirliği hakkında birden fazla keşif raporu sipariş etmişti. ECB, 2022’ye kadar bu konudaki çalışmalarını ve araştırmalarını sürdürdü. Şubat 2022’de Avrupa Komisyonu, ECB tarafından Dijital Euro’nun ihracına yasal temel teşkil edecek bir yasa tasarısı önereceğini duyurdu. Mayıs 2022’de ECB Başkanı Christine Lagarde, Dijital Euro’yu destekleyeceğini açıkladı ve Eylül 2022’de dijital Euro’nun farklı işlevlerinin prototiplerini geliştirmek için Caixabank, Worldline, Amazon, EPI ve Nexi ile ortaklık kurulacağını duyurdu.

Prototipleme çalışmasından alınan dersler 2023’te açıklandı ve ECB, en az 2 yıl sürecek olan hazırlık aşamasına Kasım 2023’te başladı. Bu aşama, bir kural kitabını tamamlamaya, platform ve altyapı geliştirme için sağlayıcıları seçmeye ve kapsamlı test ve deneyler yürütmeye odaklanarak Dijital Euro’nun temellerini atacak.

Hazırlık aşamasındaki temel özelliklerden biri de bir telafi modelinin uygulanması. Bu model, bankalar ve ödeme hizmeti sağlayıcıları (PSP) için Dijital Euro dağıtma teşvikleri yaratmayı ve ilgili ödemelerin ücretsiz olmasını ve Euro bölgesinde yaygın olarak kabul edilmesini sağlamayı amaçlıyor.

ECB, Haziran 2024’te hazırlık aşamasına ilişkin ilk ilerleme raporunu yayınladı. Raporda ECB, kullanıcı gizliliğine ve çevrimdışı işlevselliğe bağlılığını yineledi. ECB'nin Kural Kitabı Geliştirme Grubu’nun Dijital Euro için bir kural kitabının ilk taslağını tamamladığı da söz konusu raporda yer aldı.

Birleşik Arap Emirlikleri, ilk sınır ötesi ödemeyi yaptı

BAE, Dijital Dirhem adını verdiği CBDC çalışmalarına, 2019’da Project Aber ile başladı. Project Aber, BAE ve Suudi Arabistan arasında sınır ötesi pilot uygulamadan oluşuyor. Ekim 2022’de BAE, Çin, Tayland ve Hong Kong merkez bankalarıyla ortaklaşa yürütülen Project mBridge’in başarısını ayrıntılarıyla anlatan bir rapor yayınlandı. Mart 2023’te BAE Merkez Bankası, yerel perakende ve toptan CBDC’yi test edeceğini açıkladı. Ancak henüz testler sonuçlanmadı.

Mart 2023’te yayınlanan rapora göre BAE Merkez Bankası, 12-15 ay boyunca şunlara odaklanacak:

- Yerel perakende ve toptan ticarette CBDC test edilecek.

- Hindistan ile CBDC birlikte çalışabilirliği konusunda ortak bir kavram oluşturulacak.

- mBridge’in planlanan soft lansmanı yapılacak.

Ocak 2024’te BAE, mBridge’i kullanarak ilk sınır ötesi CBDC ödemesini yaptı. 13.6 milyon dolarlık bu ödeme, üyelik genişlemesinin ardından ilk BRICS toplantısının arifesinde Çin’e yapıldı.